توسعه بر مبنای هر کدام از الگو های موجود، بدون توجه و در اختیار گرفتن یک فرآیند برنامه ریزی شده و مدیریت شده امری محال و غیر ممکن است. بهینه سازی استانداردهای زندگی در جامعه و کار در سازمان مستلزم بهبود و ارتقاء کیفیت مدیریت در سازمان های اقتصادی و اجتماعی است. و برای رسیدن به چنین موقعیتی ناچار از بهینه سازی و اصلاح ساختار بینشی، دانشی و عملی در مقوله مدیریت هستیم تا بتوانیم بهره وری را افزایش دهیم و از ظرفیت ها، فرصت ها و امکانات موجود کالا و خدمات بیشتری را تولید نماییم و موقعیت های اقتصادی بیشتر و بهتری را برای کشور یا سازمان خود فراهم سازیم.
الگوی توسعه بر مبنای دانایی محوری در سال های اخیر به عنوان الگوی برتر دنیا شناخته شده است و بیشتر کشورها سعی می کنند با شناسایی این الگو آن را پیاده سازی کنند. آنچه که در مدیریت کلان یک کشور و یا سازمان نسبت به مقوله دانایی محوری بیش از هر چیز خودنمایی می کند توانایی به کار گیری و بهره وری از دانش به عنوان اصلی ترین سرمایه ملی و سازمانی است. با رسیدن به این بینش با مقوله جدیدی به نام مدیریت دانش مواجه خواهیم بود با توجه به رسالت اصلی سازمان ها که بر مبنای توسعه کسب و کار و توسعه اقتصادی است مدیران ارشد سازمان ها وظیفه دارند میان دو مقوله مدیریت دانش سازمان و اقتصاد رابطه مناسبی را پیدا کنند. به عبارت بهتر مدیران باید بتوانند با دارایی های موجود خود بهترین راه حل های ممکن که منجر به موفقیت های اقتصادی می شود را پیدا کنند و در بازار رقابتی از حداقل فرصت ها، حداکثر موفقیت ها را بسازند.
رسیدن به چنین جایگاهی نیاز به در اختیار داشتن مدیرانی آینده نگر، دقیق و کاردان، برنامه ریز و فرصت شناس و شجاع دارد. رشته MBA به عنوان یک رشته عام می تواند زمینه ای را برای پرورش چنین روحیه و نگرشی را در افراد با تخصص های پایه ای مختلف فراهم آورد و آنها را برای مدیریت تخصصی با شاخصهای ذکر شده آماده سازد.
متاسفانه در کشور ما به علت جو مدرک گرایی هنوز دیدگاه روشنی نسبت به خیلی از رشته های مقطع کارشناسی وجود ندارد و بسیاری از افراد پس صرفاً به دلایلی غیر از علاقه شخصی وارد رشته تحصیلی خود می شوند اما این فرهنگ را حداقل در مقطع کارشناسی ارشد می توان تغییر داد و با ایجاد شناخت درست در افراد به انها فرصت داد رشته مورد علاقه و کارایی را دنبال کنند.
MBA هم جزو آن دسته رشته هایی است که علی رغم حدود 11 سال از عمر تدریس آن در ایران هنوز به طور کامل شناخته نشده است و اکثر افراد بدون داشتن اطلاعات کافی و آگاهی از توانایی های خود وقت خود را صرف شرکت در کنکور این رشته می کنند اما نتیجه مطلوب را حاصل نمی کنند ما در این مقاله سعی می کنیم اطلاعات پایه ای مختلفی را به علاقه مندان این رشته ارائه کنیم تا با دید روشن تری اقدام به صرف هزینه و وقت خود برای ورود و ادامه تحصیل در آن نمایند.
تاریخچه MBA :
قدمتMBA در دنیا به حدود 100 سال می رسد اولین تلاش ها برای راه اندازی این رشته در آمریکا و همراه با تغییر و تحولات صنعتی و بینش های جدید مدیریتی رخ داده است و بنا بر نقل قول های موجود در Wharton Business School وابسته به دانشگاه پنسیلوانیا متولد شده باشد. گسترش سریع این رشته در سالهای دهه 60و 70 میلادی منجر به این شد که در ایران نیز در دهه 70 میلادی مرکزی تحت عنوان ICMS و با همکاری دانشگاه هاروارد راه اندازی شود که متاسفانه بعد از انقلاب مورد بی توجهی قرار گرفت و منحل گردید. دومین گام در این راستا توسط سازمان مدیریت صنعتی برداشته شد که در اواخر دهه 60 شمسی اقدام به راه اندازی دوره مدیریت اجرایی( Executive MBA) EMBA نمود لیکن به دلیل عدم تبلیغات مناسب و نیز شرایط دشوار ورود جای چندانی در میان فارغ التحصیلان جدید باز نکرد. سرانجام در اول دهه 80 شمسی دانشگاه صنعتی شریف به اتکای وجهه منحصر به فرد خود اقدام به راه اندازی این رشته با توجه به نیاز شدید کشور نمود. علی رغم این تلاشها، هنوز تا رسیدن به کشورهای توسعه یافته و حتی بسیاری از کشورهای در حال توسعه راه درازی در پیش رو داریم. در حالی که MBA امروزه یکی از معیارهای رشد کشورها محسوب می شود، در سنگاپور با 4 میلیون نفر جمعیت حدود 30 دوره MBA و در آمریکا 700 دوره وجود دارند در ایران تعداد دوره ها و ظرفیت های مورد پذیرش و شرایط بسیار محدود و دشوار است.
MBA چیست؟
رشته تحصیلی MBA در حدود ده سال است که در دانشگاه های ایران تدریس می شود و اخیرا نیز با استقبال بسیار خوبی مواجه شده است.MBA مخفف عبارتMaster of Business Administrator می باشد و دارای گرایش های متعددی می باشد که دانشجویان در سال دوم تحصیل می توانند گرایش مورد نظر خود را برای ادامه تحصیل در این رشته برگزینند. MBA یکی از پرطرفدارترین و پر سود ترین رشته های تحصیلی است و برای تحصیل در آن شما با هر مدرک لیسانسی می توانید در آزمون های مربوطه ثبت نام کنید.
رشته MBA به دلیل تفاوت های ماهیتی از ظاهر آسان و جذابی نسبت به سایر رشته های برخوردار است ولی در عمل برای موفقیت در کنکور و تحصیل در آن نیازمند توانمندی های هوشی و ذاتی خواهید بود که می تواند تضمین کننده موفقیت یا شکست شما در این رشته باشد.
رشته MBA درکنکور سراسری کارشناسی ارشد ایران جزو رشته های قرار گرفته که افراد می توانند بدون توجه به مدرک تحصیلی دوره کارشناسی خود به عنوان انتخاب دوم(52 رشته در این دسته قرار دارند) گزینش نمایند.
دوره کارشناسی ارشد MBA سومین مدرک در مدیریت کسب و کار به حساب می آید و اساساً برای ایجاد مهارت های مدیریتی در مهندسان رشته های مختلف به کار می رود.
هدف از فراگیری MBA
بگذارید این موضوع را با مثالی باز کنیم. شما حتما با نام آقای قلمچی دارنده بزرگترین مرکز آموزش کنکور آشنا هستید. قلمچی تا ده سال پیش یک دبیر ساده ریاضی و فیزیک بود که گاهی اوقات در ساعات فراغت از مدرسه به تدریس خصوصی می پرداخت اما امروز با در آمد سالانه حدود 4 میلیارد تومان یکی از مشهورترین و پر درامد ترین افراد ایران است که نحوه درآمدش هم کاملا آشکار است و اتفاقا مردم با میل و رقبت حاضر هستند به موسسه او پول بپردازند سوالی که مطرح می شود این است که چطور این اتفاق می افتد ؟چرا از میان این همه دبیر فقط یک نفر می تواند تا این حد موفق عمل کند؟در واقع کار MBA همین است ام بی ای به شما به عنوان یک فرد عادی در هر تخصص و دانشی امکان می دهد تا ذهن خود را متوجه خلاء ها , نیازها, شکاف ها و کمبودهای بازار کنید و بر اساس تکنیک ها و تاکتیک هایی که بازار و کسب و کار شما می طلبد بهترین راه برای توسعه کسب و کار خود را پیدا کنید و سهم خود را از بازار افزایش دهید. مثالهایی ایرانی و خارجی از این دست بسیار هستند هایدا بزرگترین Fast food زنجیره ای در ابتدا فقط یک ساندویچی ساده بود اما از همان ابتدا ایده ای بزرگ بود و یا eBay یک سایت معمولی بود ولی هم اکنون یکی از پر سود ترین سایت های اینترنتی دنیاست.
MBA تا حد کمی به شما می آموزد که در ایجاد یا توسعه یک کسب و کار چگونه اولین باشید اما تا حد بسیاری به شما یاد می دهد چگونه در کسب و کار خود و در بازار رقابتی بهترین باشید.MBA به شما آموزش می دهد تا قادر به اداره و راهبری موثر و کارآمد سازمان یا یک بخش تخصصی از آن نظیر بخش های تولیدی، بازاریابی و فروش، اطلاعات و مالی باشید. بتوانید در بخش تخصصی سازمان خود ایجاد تحول کنید و یا بر اساس تخصص خود راه حل های مناسبی را به صورت مشاوره در اختیار بخش های مختلف یک سازمان بگذارید. MBA به شما کمک می کند با فراگیری تجارب علمی مدیریت فرآیند تحول سازمان را طراحی، هدایت و رهبری کنید. MBA قصد دارد از خلاقیت و توانایی شما برای کارآفرینی و ایجاد فعالیت های جدید در درون سازمان استفاده کند و در نتیجه آن زمینه توسعه کسب و کار را فراهم آورد، رسیدن به توانایی لازم برای ارائه خدمات مشاوره ای و مطالعاتی در زمینه های مختلف به مدیران سازمانها از جمله دیگر اهداف این رشته است.این اهداف تقریبا" در تمام جهان یکسان هستند. به عنوان نمونه (Harvard Business School(HBS که یکی از معتبر ترین Business School های جهان می باشد،هدف دوره و قابلیتهای مورد نظر فارغ التحصیلان خود را به شرح زیر می داند:
1- A transformational experience for students who will go on to change the lives of those around them
2- Builds a foundation for a life time of leadership
3- Developing abilities to look beyond the present, envisioning what might be and how to accomplish it.
چرا MBA :
اگر می خواهید خود را قانع کنید که چرا باید MBA را انتخاب کنید، کار دشواری نخواهید داشت. جایگاه MBA در دنیای امروز امکان ادامه تحصیل در برترین دانشگاههای داخل و خارج را در اختیار شما رار خواهد داد. در صورتی که زمینه شغلی مد نظر شما باشد، با توجه به اینکه این رشته بسیار نوپاست و با استقبال شدید سازمانها نیز مواجه شده است می توان بازار کار بکر و دست نخورده آن نظر داشت، هرچند در آمریکا علی رغم سابقه 80 ساله هنوز بازار کار بسیار وسیعی در اختیار فارغ التحصیلان قرار دارد. در ایران نیز آمارهای فعلی نشان از تضمین شغل در آینده دارد. MBA قابلیتهای شما را ورای تخصصی که اکنون دارید توسعه خواهد داد و شما را به شخصی مبدل خواهد کرد که هیچ سازمانی قادرنخواهد بود به راحتی از روی تخصص شما عبور کند. این نکته که قادر هستید MBA را به عنوان رشته دوم همراه با رشته اصلی خود امتحان دهید نیز قابل توجه است. هرچند MBA ارزشی ورای رشته های تخصصی و فنی در دنیای امروز دارد.
مدیریت اجرایی (Executive MBA) چیست؟
مدیریت اجرایی یا EMBA در ابتدا برای مدیران ارشد توسط دانشگاه شیکاگو در سال 1943 راه اندازی شد ولی امروزه توسط دانشگاههای مختلفی در سراسر دنیا ارائه می شود.
مدیرت اجرایی در واقع شاخه ای از MBA است که به صورت پاره وقت آموزش داده می شود. اما متاسفانه تمایز بین مدیریت اجرایی و MBA برای مردم جا نیافتاده است. رشته مدیریت اجرایی مناسب حال افرادی است که ترجیح می دهند بدون ایجاد وقفه در برنامه های کاری خود و ضمن کسب تجربه های کاری به تحصیل در زمینه های مدیریتی نیز بپردازند. بر خلاف MBA این افراد موقعیت های بهتری برای تجربه و تحصیل توامان دارند.
برنامه دوره كارشناسی ارشد مدیریت اجرایی شامل سه بخش: دروس پیش نیاز (22 واحد) ، دروس اختصاصی (22 واحد) و دروس اختیاری و تحقیق ( 10 واحد) ، به شرح زیر است
دروس پیش نیاز ( 22 واحد)
1- اصول حسابداری ( 2 واحد )
2- اقتصاد برای مدیران (1) (2 واحد )
3- اقتصاد برای مدیران (2) (2 واحد )
4-كاربرد آمار درمدیریت (2 واحد )
5-مدیریت تولید وعملیات (2 واحد )
6-اصول بازرگانی وتجارت (2 واحد )
7-نگرش سیستمی ( 2 واحد )
8-تكنولوژی نوین اطلاعات (2 واحد )
9- تحقیق درعملیات ( 2 واحد )
10-مبانی رفتارسازمانی ( 2 واحد )
11-روش تحقیق در علوم اجتماعی ( 2 واحد )
دروس اختصاصی مشترك (22 واحد)
1- مدیریت سازمانهای پیچیده ( 2 واحد )
2- مدیریت منابع انسانی: مدیریت منابع انسانی ( 2 واحد )
3- مدیریت منابع مالی: حسابداری مدیریت (2 واحد )
1/3- مدیریت مالی و اقتصاد مدیریت: (2 واحد )
4- مدیریت تكنولوژی: مدیریت تكنولوژی ونوآوری (2 واحد )
¼-مدیریت طرح های توسعه (2 واحد )
5-مدیریت بازار: بازاریابی ( 2 واحد )
1/5- بازرگانی بین المللی ( 2 واحد )
6- مدیریت اطلاعات: سیستم های اطلاعات مدیریت (2 واحد )
7- مهارتهای مدیریتی با مسایل جاری: مهارتهای عمومی مدیریت (مجموعه كارگاههای آموزشی )(2 واحد )
1/7- مسایل جاری مدیریت اجرایی (سمپوزیوم) (2 واحد )
دروس اختیاری (6 واحد)
1-مجموعه الف: مدیریت استراتژیك –تحلیل محیط داخلی و بین المللی (2 واحد)
مدیریت استراتژیك (2 واحد )
مدیریت تحول و اجرای برنامه استراتژیك (2 واحد)
2- مجموعه ب: مدیریت تولید و عملیات-پژوهش عملیات پیشرفته (2 واحد )
مدیریت واحد های خدماتی ( 2 واحد )
مدیریت تولید و عملیات پیشرفته (2 واحد )
3- مجموعه ج: مدیریت بازاریابی و صادرات – مدیریت استراتژیك بازاریابی (2 واحد )
تحقیقات بازار یابی (2 واحد )
مسایل بازاریابی بین المللی و صادرات ( 2 واحد )
4- مجموعه د: تركیبی از عناوین درسی سه مجموعه فوق
5- پروژه پایان نامه (تحقیق و تهیه طرح )( 4 واحد )
ظوابط پذیرش:
پذیرش در دوره های MBA بر اساس معیارهای مختلفی همچون شرکت در آزمون هایGMAT ، سوابق مهم کاری، تحصیلات دانشگاهی در حد کارشناسی و بالاتر، مقالات و در نهایت مصاحبه های حضوری است.برخی از مراکز به فعالیت های فوق برنامه و اجتماعی دانشجویان نیز خیلی اهمیت می دهند.
تست GMAT چیست؟
GMAT که مخفف عبارت Graduate Management Admission Test است یک آزمون استاندار شده برای تعیین میزان استعداد تحصیل در مدیریت کسب و کار به شمار می رود. GMAT معمولاً به صورت جی-مَت jee-mat تلفظ می شود. بیشتر مراکز آموزش MBA در دنیا از GMAT به عنوان آزمون پذیرش دانشجو استفاده می کنند.
GMAT یک آزمون منطبق بر رایانه است که برای سنجش استعداد و توان انجام کاری های بزرگ در افراد استفاده می شود. به طور متداول شامل بخش های ساده ای است در ابعاد کمی و استنتاجی است.
محدوده MBA
برنامه های آموزشی MBA دانشجویان را در مقابل موضوعات مختلفی همچون علوم اقتصاد، رفتارهای سازمانی، بازاریابی، حسابداری، سرمایه گذاری، استراتژی، کسب و کارهای بین المللی، مدیریت فناوری اطلاعات و سیاست گذاری دولتی قرار می دهد.
در مدل قدیمی MBA آمریکا، دانشجویان محدوده وسیعی از این مباحث را به عنوان برنامه سال اول تحصیل خود می خواندند و سپس در سال دوم گرایش مورد نظر خود را به صورت تخصصی دنبال می کردند.
در سایر نقاط دنیا معمولاً این دوره ها کوتاه تر هستند مثلاض در اروپا این دوره ها در حدود 11 الی 16 ماه به طول می انجامند.
MBA در دانشگاههای ایران
در حال حاضر 9 دانشگاه در ایران در رشته MBA و در مقطع کارشناسی ارشد دانشجو می پذیرند. که عبارتند از:
1- دانشگاه شریف:
دانشگاه شریف یکی از اولین و فعال ترین دانشگاههای ایران در توسعه این رشته است. رشته MBA در 11 گرایش مختلف در این دانشگاه تدریس می شود و به دو روش دانشجو می پذیرد یکی به صورت رایگان که معمولاً 50 نفر به این روش گزینش می شوند و دیگری به صورت غیر انتفاعی که در حدود 70 تا80 نفر نیز از این طریق وارد این رشته می شوند و هزینه تحصیل برای این گروه قریب به 9 میلیون تومان خواهد شد. کلاس های این رشته در دانشکده اقتصاد و مدیریت شریف برگزار می شود.
آنچه بعد از قبولی در هر دو روش اهمیت دارد لزوم شرکت در مصاحبه هایی است که از قبول شدگان انجام می شود. داشتن حداقل 3 سال سابقه کار و سوابق اجرایی جالب توجه در کسب وکارهای مختلف نیز می تواند از جمله دلایل موفقیت شما باشد.
گرایش های یازده گانه دانشگاه شریف شامل موارد زیر هستند:
1- عمومی
2- فناوری اطلاعات(IT)
3- فناوری
4- بازاریابی
5- تجارت
6- مدیریت منابع انسانی
7- کارافرینی
8- مدیریت استراتژیک
9- اقتصاد مدیریت
10- مدیریت پروژه
11- مدیریت اجرایی(EMBA)
2- دانشگاه تهران
دانشکده مدیریت دانشگاه تهران فقط در یکی از گرایش های MBA یعنی مدیریت اجرایی اقدام به جذب دانشجو می نماید. که از طریق کنکور سراسری اقدام به پذیرش دانشجو می کند. برای تحصیل غیر رایگان در دوره های نوبت دوم این دانشگاه باید در حدود 6 میلیون تومان هزینه کنید.
3- دانشگاه علامه طباطبایی
دانشکده مدیریت علامه طباطبایی نیز فقط در گرایش مدیریت اجرایی رشته MBA دانشجو می پذیرد. و وجه تمایز این دانشگاه در گزینش افراد شاغل با سابقه 3 تا 4 سال مدیریت است. که البته دوره های نوبت دوم در این دانشگاه هم با شهریه در حدود 6 میلیون تومان برگزار می شود.
4- دانشگاه علم و صنعت
دانشگاه علم و صنعت نیز از طریق کنکور سراسری و با دوره های رایگان و غیر رایگان اقدام به گزینش دانشجو می کند که البته گویا به زودی از طریق آموزش الکترونیک نیز در این رشته دانشجو خواهد گرفت که در حدود 7 میلیون تومان هزینه در بر دارد. در این دانشگاه فقط گرایش مدیریت اجرایی تدریس می شود.
5- سازمان مدیریت صنعتی
این سازمان با سابقه درخشان در زمینه آموزش های مختلف مدیریت در رده های کارشناسی و ارشد چند سالی است که دوره های MBA را نیز آموزش می دهد. این سازمان در گزینش دانشجویان خود قید 3 سال تجربه کاری و مدیریتی را لحاظ کرده است و در حدود 5 میلیون تومان شهریه از دانشجویان دریافت می کند. دراین سازمان فقط گرایش مدیریت اجرایی تدریس می شود.
6- دانشگاه علوم و فنون مازندران
این دانشگاه با همکاری دانشگاه ITTK هند دوره های بسیار خوبی را برای رشته MBA پیاده سازی و اجرا کرده است که در حدود 6 میلیون تومان برای تحصیل در دوره های غیر رایگان آن باید هزینه کنید.
7- دانشگاه کیش
8- دانشگاه مالک اشتر
9- دانشگاه شاهرود
تحصیل در رشته MBA در سه دانشگاه ذکر شده در حدود 4 میلیون تومان برای شما هزینه در بر دارد. البته دانشگاه مالک اشتر تعداد معدودی را نیز به صورت رایگان پذیرش می کند.
10- دانشگاه آزاد
دوره های MBA این دانشگاه در واحد علوم و تحقیقات ارائه می شود و گرایش آن نیز مدیریت اجرایی می باشد.
ضرایب و دروس امتحانی MBA
برای شرکت در آزمون سراسری و آزاد شما باید همانند همه کنکورها به سوال های چهار گزینه ای پاسخ دهید ولی علی رغم اینکه این دروس بسیار ساده به نظر می رسند بسیاری از افراد علاقه مند نمی توانند از این آزمون موفق بیرون آیند.
منابع درسی MBA
1- ریاضیات 1 و 2
الف- ریاضیات كاربردی، دكتر ناصحیفر
ب- ریاضیات و كاربرد آن در مدیریت، اقتصاد و حسابداری، مهندس ابراهیمی
ج- مجموعه کتاب ها و جزوه های آموزشی ریاضی 1 و 2 موجود در بازار
2- زبان تخصصی
الف- ونوس (2 جلدی): مقدماتی و پیشرفته
ب- استونر ترجمه اسماعیلی
پ- زبان عمومی امیری (سری كتاب ارشد پوران پژوهش)
3- تست هایGMAT
به علت تنوع بالای سوالهای قابل طرح در این تست ها منبع خاصی برای فراگیری نمی توان معرفی کرد فقط توصیه می شود ضمن استفاده از کتاب های موجود در بازار، تست های سال های گذشته را برای آشنایی با ساختار و نحوه پاسخگویی به سوال های GMAT استفاده نمایید.
3- تئوری های مدیریت
الف- اصول و مبانی سازمان مدیریت ، دكتر رضائیان
ب- مدیریت عمومی ، دكتر الوانی
پ- مدیریت رفتار سازمانی، دكتر رضائیان
ج- مدیریت رفتار سازمانی، رابینز
چ- مدیریت رفتار سازمانی، هرسی و بلانچارد ، ترجمه قاسم كبیری
ح- مدیریت منابع انسانی، سعادت
خ- تجزیه وتحلیل و طراحی سیستم، دكتر رضائیان
د- تئوری سازمان (طراحی ساختار) رابینز
4- دانش مسائل روز مدیریت
اطلاعات مورد نیاز برای پاسخگویی به سوال های این بخش عملاً در کتاب خاصی گردآوری نشده است و برای موفقیت در سوالهای این بخش از آزمون لازم است تا شما اطلاعات عمومی خوبی در سطح مدیریت میانی و ارشد در حوزه مسائل کلان و روز کشور و سازمان های داخلی و خارجی داشته باشید. اطلاعات خبری که گاه در روزنامه ها به چشم می خورند نیز ممکن است موضوع هر یک از سوالات باشد.
5- ادبیات فارسی
تاکید این بخش از سوال ها بر سنجش توان افراد در زمینه ادبیات مدیریتی است. و در تهیه سوال های این بخش از تلفیق اطلاعات مدیریتی و قواعد زبان فارسی استفاده می شود. برای آشنایی با سوال های این بخش نیز بهترین گزینه تقویت علمی زبان فارسی و مرور سوال های سالهای گذشته برای آشنایی با آنهاست.
بازار کار MBA
اگر به بازار کار MBA در ایران نظر بی افکنیم ایران حداقل تا 10 سال آینده نیازمند متخصصین این رشته خواهد بود این پیش بینی با توجه به تراکم زیاد مهاجرت فارغ التحصیلان این رشته از کشور برای کار یا ادامه تحصیل در خارج کشور و نیاز شدید سازمان های بزرگ و اقتصادی و شرکت های دولتی و خصوصی که تعدادشان کم هم نیست بسیار با وسواس صورت گرفته است.
اما بازار کار MBA در خارج از کشور نیز از جایگاه مطلوبی برخوردار است و کشورهای آمریکا و کانادا در جذب متخصصین این رشته درنگ نمی کنند.
از خاطر نبرید که بسیاری از دانشجویان این رشته از همان ابتدای تحصیل دعوت به کار می شوند.
ادامه تحصیل در MBA
برای ادامه تحصیل در مقطع دکترای MBA باید از ایران خارج شوید و در یکی از دانشگاههای معتبر آمریکایی, کانادایی, استرالیا و هند به تحصیل بپردازید.
تبلیغات 